Parseria Hametin Dezenvolvimentu Suku no Administrasaun Munisipál
PARTISIPA · Hetan apoiu finanseiru husi Governu Australia
A group of three happy children smile as water gushes from a tap stand into their open hands. There are lush green plants in the background.

Mapeamentu Rekursu Bee: Komunidade sira Halo Planu ba Futuru Ne’ebé Temperatura Manas no Bailoron Naruk

19/10/2026

Iha Timor-Leste laran tomak, komunidade sira depende ba bee-matan ne’ebé konfiável ba moris loroloron. Maibé mudansa ba udan tun la tuir tempu, bailoron ne'ebé naruk no terrenu ne’ebé susar atu asesu, hasusar liután esforsu sira hodi garante asesu bee moos ne'ebé seguru no sustentável ba ema hotu.

Planeamentu ba investimentu ne’ebé efetivu sai difísil liu bainhira laiha informasaun ne’ebé komprensivu kona-ba iha ne’ebée mak bee disponível no iha ne’ebe maka bee menus maka’as.

Atu ajuda rezolve dezafiu ida-ne’e, Governu Timor-Leste, liuhusi ekipa Diresaun Nasionál Reguladora Bee no Saneamentu Rurál (DNRAS) no Servisu Munisipál ba Bee, Saneamentu no Servisu Ambientál (SMASA), serbisu hamutuk ho Governu Austrália liuhusi PARTISIPA atu halo mapeamentu ba risku bee menus no hametin planeamentu ne’ebé reziliente ba klima.

Transforma Koñesimentu Lokál ba Desizaun sira ne'ebé Di'ak Liu

Mapeamentu risku bee menus nian ajuda identifika, rejista no analiza bee-matan sira, partikularmente durante tempu bailoron, hodi komprende komunidade sira ne'ebé maka hasoru risku boot liu ba bee menus.

Inisiativa ne’e hahú iha Munisípiu Bobonaro iha 2024 no kontinua iha 2025 ba Baucau, Ermera no Manatuto. Serbisu iha Suku 197 nia laran, ekipa governu nian halibur informasaun kona-ba bee-matan lokál sira, dalabarak halo viajen ba komunidade sira ne’ebé hela dook no iha área rurais hodi halibur dadus ne’ebé krítiku.

Serbisu ne'e dokumenta bee-matan 1,129, inklui sira ne'ebé iha risku atu maran durante tempu bailoron no produz mapa sira no tau hamutuk dadus ne'ebé detallu hodi bele orienta desizaun sira ba planeamentu no investimentu bee nian iha futuru.

Ekipa husi SMASA, DNRAS, PARTISIPA no membru komunidade halo testeba kualidade bee iha Laclubar, Manatuto

Harii Kapasidade Lokál no Reziliénsia Klimátika

Aleinde halibur informasaun, PARTISIPA serbisu besik ona ho ekipa sira iha terrenu, hodi hametin abilidade ekipa munisípiu sira nian atu jere rekursu bee liuhosi treinamentu iha sasukat iha kampu, halibur dadus no planeamentu.

Abordajen ne'ebé lidera lokálmente ida-ne'e ajuda autoridade sira governu nian atu komprende di'ak liután impaktu sira hosi variabilidade klimátika no foti desizaun sira ne'ebé informadu liután kona-ba iha ne’ebé mak investimentu sira presiza liu.

Rezultadu sira influénsia ona desizaun sira iha nível munisipál no nasionál.

Bobonaro integra ona medida sira konservasaun bee nian iha ninia Planu Dezenvolvimentu Munisipál 2026–2030, enkuantu Ermera uza hela dadus sira hodi rezolve kualidade bee no dezafiu sira kona-ba asesu nian. Governu Timor-Leste mós investe ona nia rekursu rasik hodi habelar mapeamentu risku bee menus nian ba Atauro no Maubisse, hodi hatudu kresimentu propriedade nasionál ba aprosimasaun ne’e.

Husi Mapa ba Asaun

Interese maka'as ba inisiativa ne'e mós hamosu planu sira atu habelar atividade mapeamentu sira ba Covalima no Viqueque iha tinan 2026, enkuantu kontinua serbisu iha munisípiu sira seluk. Iha faze 2, PARTISIPA sei serbisu ba arranju rekolla dadus foun ida ne’ebé envolve pesoál Suku. Aprosimasaun ne’ebé sustentavel liu ne’e sei harii kapasidade lider lokál no ajénsia governu nian sira atu lori mapeamentu risku bee menus ba iha futuru. Rezultadu husi mapeamentu sira mós fahe ona ho munisípiu sira no parseiru sira inklui World Vision, CARE, Universidade New South Wales, REZILIÉNSIA no Banku Mundiál hodi apoia aprendizajen luan liu kona-ba jestaun bee ne'ebé reziliente ba klima.

Logging data: new locations mapped will help provide a clear picture of water resources and scarcity to help municipalities plan for the future

Halo Planu ba Futuru

Oras ne’e dadaun presaun klimátika aumenta, nune’e dadus lokál ne'ebé konfiável sai importante liután atu asegura komunidade sira iha asesu seguru ba bee. Mapeamentu ba risku bee menus sei hatama dadus ba Governu Timor-Leste nia sistema informasaun WASH (SIBS) hodi permite planeamentu no foti desizaun ne’ebé informadu kona-ba klima iha nasaun laran tomak.

Liuhusi kombina apoiu Governu Austrália nian liuhosi PARTISIPA ho lideransa forte hosi instituisaun Timor-oan sira, mapeamentu risku bee menus ne’e tulun hela komunidade, munisípiu sira no governu nasionál hodi foti desizaun sira ne'ebé aproriadu liu ohin loron hodi prepara ba futuru ida ne'ebé temperatura aumenta manas no maran liu.

Foto Istória

Haree