Parseria Hametin Dezenvolvimentu Suku no Administrasaun Munisipál
PARTISIPA · Hetan apoiu finanseiru husi Governu Australia
A woman with vision impairment is wearing a red top and green pants, using a mobility cane to navigate a footpath in the car park below the Cristo Rei of Dili.

Timor-Leste Lidera Globalmente ho Orsamentu Bazeia ba Direitu Ema Ho Defisiénsia nian

19/10/2026

Iha pasu istóriku ida ba inkluzaun ema ho defisiénsia nian, Timor-Leste hetan atinjimentu importante ida liuhosi introdús markadór orsamentu ema ho defisiénsia nian iha Orsamentu Estadu 2026 nian.

Ida-ne'e halo Timor-Leste sai nasaun daruak iha mundu ne'ebé maka introdús markadór orsamentu ba ema ho defisiénsia nian ne'ebé tau nasaun ne'e iha liña oin ba orsamentasaun ema ho defisiénsia iha nível mundiál.

Reforma ne'e ajuda asegura direitu sira ne’e konsidera ho sistematiku liu iha planeamentu no gastu governu nian, hodi hametin kompromisu nasionál sira ba igualdade jéneru, defisiénsia no inkluzaun sosiál.

Muda Komprimisu sira ba Asaun

Markadór orsamentu sira maka ferramenta ne'ebé ajuda governu atu identifika, akompaña no analiza gastu sira ne'ebé relasiona ho prioridade espesífiku sira.

Liuhosi introdús markadór orsamentu ba ema ho defisiénsia, Timor-Leste kria enkuadramentu forte liu atu garante direitu, ekuidade no inkluzaun ba ema defisiénsia konsidera iha prosesu orsamentasaun tomak, tulun ajénsia governu nian atu komprende di’ak liután oinsá sira-nia investimentu fó apoiu ba direitu no nesesidade ema ho defisiénsia sira.

ADTL, the umbrella organisation for disability organisations, were key in influencing and providing technical support for the development and implementation of disability budget markers, with PARTISIPA, PHD and PROSIVU strengthening their ability to engage in policy discussion

Reforma Ida ne’ebé Kolaborativu

Atinjimentu ne’e nu’udar rezultadu husi kolaborasaun entre Governu Timor-Leste, organizasaun ema ho defisiénsia, no programa sira ne’ebé hetan apoiu husi Austrália hanesan PARTISIPA, Parseria ba Prosperidade Inkluziva (PROSIVU), Parseria ba Dezenvolvimentu Umanu (PHD) no atór dezenvolvimentu sira seluk hanesan Oxfam and UNICEF.

PARTISIPA, hamutuk ho PHD no PROSIVU, hala'o papél importante ida hodi apoia reforma liuhosi fahe aprendizajen internasionál kona-ba orsamentasaun bazeia ba direitu ema ho defisiénsia nian, hametin organizasaun ema ho defisiénsia sira-nia abilidade atu envolve iha diskusaun polítika sira, no ajuda informa aprosimasaun ne'ebé adota hosi governu.

Iha tempu hanesan, fó apoiu tékniku ba ajénsia governu nian sira hodi aplika markadór sira ba dala uluk nu'udar parte ida hosi prosesu OJE 2026 nian.

Tau Ema ho Defisiénsia sira iha Sentru

Karakterístika xave ida hosi reforma maka envolvimentu ativu hosi organizasaun sira hosi ema ho defisiénsia sira.

Liuhosi envolvimentu no haforsa sira-nia kapasidade, organizasaun ema ho defisiénsia preparadu liu atu kontribui ba diskusaun sira kona-ba orsamentu ba ema ho defisiénsia no halo advokásia ba aprosimasaun sira ne'ebé reflete direitu no prioridade sira hosi ema ho defisiénsia sira nian.

Ida-ne'e ajuda asegura katak reforma la'ós de'it iha natureza téknika maibé mós bazeia ba esperiénsia no perspetiva sira hosi sira ne'ebé maka dezeña atu hetan benefísiu.

"Markador defisiénsia nian importante tanba ida-ne'e permite ita atu identifika alokasaun orsamentál espesífiku sira iha liña orsamentál Ministériu ida-idak nian ne'ebé maka hatán ba nesesidade no direitu sira ema ho defisiénsia nian. Liuhusi kolaborasaun signifikativu entre Organizasaun sira Ema ho Defisiénsia nian, Governu, PROSIVU, PARTISIPA, no PHD, markadór defisiénsia nian sira integra ona iha orsamentu sira, hein katak ba oin Ministériu ida-idak sei bele aloka ho klaru rekursu no orsamentu hodi apoia inkluzaun no hakbiit ema ho defisiénsia sira.”

Rosalia Teresa Pereira, ADTL

Harii Sistema Orsamentu ida ne'ebé Inkluzivu Liu

Aleinde reprezenta mudansa iha prosesu orsamentasaun, introdusaun ba markadór orsamentu ba ema ho defisiénsia ne’e mós fó sinál ba kompromisu ida ne'ebé maka'as liu atu asegura katak desizaun sira kona-ba planeamentu no gastu governu nian konsidera nesesidade, direitu no partisipasaun ema ho defisiénsia sira-nian.

Reforma ne’e mós kria fundasaun ida ba serbisu iha futuru, ho planu sira atu apoia implementasaun markadór orsamentu ba ema ho defisiénsia nian ba autoridade munisípiu sira no hametin liután orsamentasaun bazeia ba direitu ema ho defisiénsia nian iha Timor-Leste tomak.

Sai Hanesan Ezemplu Globál ida

Timor-Leste, hatudu daudaun oinsá sistema orsamentu nasionál bele apoia direitu ba ema ho defisiénsia, ekidade no responsabilizasaun.

Atinjimentu ne'e subliña nasaun nia lideransa ne'ebé buras iha governasaun inkluzivu no hatudu oinsá kolaborasaun entre governu, organizasaun ema ho defisénsia no parseiru dezenvolvimentu sira bele lori mudansa polítika ne'ebé signifikativu.